X
Używamy plików cookies, by ułatwić korzystanie z naszego serwisu. Jeśli nie chcesz, aby pliki cookies były zapisywane na Twoim dysku,
zmień ustawienia swojej przeglądarki. Więcej na temat naszej polityki prywatności znajdziesz tutaj.

www.ubezpieczenie.com.pl

Kiedy można rozwiązać umowę obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych

2010-10-12 09:18 wtorek
Zgodnie z art. 12 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych[1]  odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń za szkody wyrządzone w związku z ruchem pojazdu mechanicznego przez posiadacza tego pojazdu lub kierującego trwa przez okres wskazany w umowie i kończy się ostatniego dnia tego okresu, z zastrzeżeniem wyjątków określonych w ustawie.

Zasadniczo odpowiedzialność ubezpieczyciela wygasa z dniem rozwiązania umowy w związku z upływem czasu, na który została zawarta. Istnieją jednak w ustawie przypadki kiedy umowa ulega rozwiązaniu przed upływem okresu, na który została zawarta. Przesłanki rozwiązania umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych wskazane są w art. 33 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych.

Odrębną przesłankę jej rozwiązania znajdziemy także w art. 16c ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny, która ma zastosowanie do umów ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych zawieranych na odległość[2].

Przesłanki rozwiązania umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, pomimo iż są expresis verbis wskazane w wyżej przywołanych aktach prawnych, w praktyce stosowania prawa budzą liczne wątpliwości i różnice interpretacyjne. W szczególności dotyczą one okoliczności powodujących wygaśnięcie umowy ubezpieczenia przed upływem okresu, na który została zawarta (głównie przesłanki z art. 33 ust. 3 i 5 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych), jak również dopuszczalności odstąpienia od umowy ubezpieczenia OC zawartej na odległość na podstawie przepisów ustawy o ochronie praw konsumentów.

Problematyka dotycząca rozwiązania umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych jest również przedmiotem licznych zapytań ze strony konsumentów, które kierowane są do Biura Rzecznika Ubezpieczonych drogą telefoniczną i elektroniczną. Celem niniejszego artykułu będzie omówienie poszczególnych przesłanek rozwiązania tej umowy, przedstawienie różnic interpretacyjnych, które powstają na ich tle, jak również praktycznych problemów sygnalizowanych w tym obszarze przez konsumentów usług ubezpieczeniowych.

W świetle art. 33 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych i art. 16c ust. 2 ustawy o ochronie praw konsumentów, przesłankami rozwiązania umowy ubezpieczenia OC posiadaczy są:

1. Upływ czasu, na który została zawarta

Zgodnie z art. 33 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, umowa ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych ulega rozwiązaniu z upływem czasu, na który została zawarta. Przesłanka ta dotyczy zarówno umów ubezpieczenia zawieranych na okres 12 miesięcy, jak również krótkoterminowych umów ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. W praktyce Biura Rzecznika Ubezpieczonych zasadniczo nie można spotkać się z zagadnieniem wątpliwości interpretacyjnych dotyczących przesłanki rozwiązania umowy, w szczególności w zakresie jej konstrukcji.

Poważne implikacje dla konsumentów pojawiają się natomiast dopiero w praktycznym stosowaniu tej normy w związku z treścią art. 28 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych. Zgodnie bowiem z tym przepisem, jeżeli posiadacz pojazdu mechanicznego nie później niż na jeden dzień przed upływem okresu 12 miesięcy, na który umowa ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych została zawarta, nie powiadomi na piśmie zakładu ubezpieczeń o jej wypowiedzeniu, uważa się, że została zawarta następna umowa na kolejne 12 miesięcy.

Tak więc z jednej strony upływ czasu, na który została zawarta umowa ubezpieczenia kończy dany stosunek ubezpieczeniowy, z drugiej zaś brak określonej aktywności ubezpieczającego może skutkować zawiązaniem nowego stosunku ubezpieczeniowego z dotychczasowym ubezpieczycielem. W sytuacji braku stosownego oświadczenia lub jego złożenia po terminie, przy jednoczesnym fakcie zapłaty składki w pełnej wysokości, dochodzi do zawarcia nowej umowy na kolejne 12 miesięcy.

Zawarcie umowy ubezpieczenia z innym zakładem ubezpieczeń będzie skutkowało w takiej sytuacji wejściem w tzw. podwójne ubezpieczenie. Jak doświadczenie wskazuje, powyższa okoliczność nie jest powszechnie znana konsumentom usług ubezpieczeniowych. Dlatego też należy wyraźnie podkreślić, że jeżeli konsument chciałby zawrzeć umowę z innym zakładem ubezpieczeń to należy doręczyć oświadczenie woli o wypowiedzeniu najpóźniej przedostatniego dnia obowiązywania dotychczasowej umowy.

W kontaktach konsumentów z Biurem Rzecznika Ubezpieczonych sygnalizowane są również wątpliwości dotyczące formy złożenia oświadczenia i konsekwencji jej nie zachowania, jak również chwili związania drugiej strony treścią złożonego wypowiedzenia. Odnosząc się do zagadnienia dotyczącego formy złożenia oświadczenia woli o wypowiedzeniu umowy wskazać należy, że w razie woli rozwiązania umowy z dotychczasowym ubezpieczycielem przepis art. 28 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych nakazuje powiadomić zakład ubezpieczeń o wypowiedzeniu umowy ubezpieczenia pisemnie.

Jest to częściowe powtórzenie treści art. 18 ust. 1 tejże ustawy, zgodnie z którym zawiadomienia i oświadczenia, które w związku m.in. z umową ubezpieczenia obowiązkowego OC są składane przez strony umowy, powinny być sporządzane na piśmie i doręczane za potwierdzeniem odbioru lub przesyłane listem poleconym. Niezastrzeżenie przez ustawodawcę w ustawie skutku nieważności dokonanych zawiadomień lub oświadczeń powoduje, że zastrzeżona forma ma rygor dla celów dowodowych (ad probationem).

Oznacza to, że czynność prawna (oświadczenie o wypowiedzeniu) jest ważna, lecz jej dokonanie bez zachowania formy zastrzeżonej prowadzić może do utrudnień w udowodnieniu faktu i treści jej dokonania (art. 74 k.c.).

Odnosząc się natomiast do kwestii momentu złożenia oświadczenia woli, wskazać należy, że o ile sam termin został wskazany w art. 28 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych (nie później niż na jeden dzień przed upływem okresu wskazanego w umowie), o tyle brak jest wskazania, kiedy wypowiedzenie wiąże drugą stronę.

W zapytaniach konsumentów pojawiają się wątpliwości, czy wypowiedzenie jest złożone w dacie wyrażenia woli (np. w momencie nadania listu na polskiej placówce pocztowej), czy z chwilą jego doręczenia do ubezpieczyciela. Biorąc pod uwagę, że do umów ubezpieczenia obowiązkowego (w tym ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego) w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy kodeksu cywilnego (art. 22 ustawy), uznać należy, że kwestię momentu złożenia oświadczenia woli aktualnie reguluje dyspozycja art. 61 k.c., zgodnie z którym oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie (ubezpieczycielowi), jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią.

Powyższa zasada oznacza, że przy ocenie skuteczności doręczenia oświadczenia o wypowiedzeniu należy skupić się na momencie, w którym ubezpieczyciel mógł się zapoznać z treścią wypowiedzenia, nie zaś na samym złożeniu oświadczenia woli. Konkludując, uznać należy, że skutek prawny złożenia wypowiedzenia umowy ubezpieczenia OC polegający na rozwiązaniu stosunku prawnego ziści się wówczas, gdy ubezpieczyciel otrzyma pismo wypowiadające umowę.
Nie jest istotne, czy faktycznie zapozna się z treścią tego wypowiedzenia. Otrzymanie przez zakład ubezpieczeń oświadczenia o wypowiedzeniu w terminie późniejszym niż na jeden dzień przed upływem okresu wskazanego w umowie nie wywoła zamierzonego rezultatu. Dalszą konsekwencją będzie zawarcie nowej umowy na następny okres 12 miesięcy.

Problemy, które powstają dla konsumentów w związku z obowiązywaniem teorii doręczenia oświadczenia woli na gruncie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, spowodowały podjęcie prac legislacyjnych. Zmierzają one do wprowadzenia rozwiązania, zgodnie z którym chwilą złożenia oświadczenia woli o wypowiedzeniu umowy będzie dzień nadania (złożenia tego oświadczenia) w polskiej placówce pocztowej tj., uregulowania obowiązujące obecnie na gruncie polskiego postępowania cywilnego, procedury karnej, administracyjnej, czy też na obszarze postępowań podatkowych.

Krótkiego omówienia wymaga również kwestia oceny skuteczności złożonego oświadczenia o wypowiedzeniu, jeśli przedostatni dzień obowiązywania umowy będzie przypadał na dzień ustawowo wolny od pracy (np. w święta lub w niedzielę). Zagadnienie to jest również częstym przedmiotem zapytań ze strony konsumentów. W takiej sytuacji zastosowanie znajdzie art. 115 k.c., zgodnie z którym jeżeli koniec terminu do wykonania czynności przypada na dzień uznany ustawowo za wolny od pracy, termin upływa dnia następnego.

Dni uznane ustawowo za wolne od pracy wskazane są w ustawie z dnia 18 stycznia 1951 r. o dniach wolnych od pracy[3]. W świetle tej ustawy dniami wolnymi od pracy są: 1 stycznia - Nowy Rok, pierwszy dzień Wielkiej Nocy, drugi dzień Wielkiej Nocy, 1 maja - Święto Państwowe, 3 maja - Święto Narodowe Trzeciego Maja, pierwszy dzień Zielonych Świątek, dzień Bożego Ciała, 15 sierpnia  - Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, 1 listopada - Wszystkich Świętych, 11 listopada - Narodowe Święto Niepodległości, 25 grudnia - pierwszy dzień Bożego Narodzenia, 26 grudnia - drugi dzień Bożego Narodzenia, a także niedziele.

Jeżeli w danym stanie faktycznym termin końcowy na złożenie wypowiedzenia będzie przypadać w niedzielę lub w wyżej wskazane święto to termin ten - stosownie do art. 115 k.c. - zostanie przeniesiony na najbliższy dzień „roboczy" i upłynie z końcem tego dnia. Należy przy tym wyraźnie podkreślić, iż art. 115 k.c. nie będzie miał zastosowania, jeżeli termin końcowy do złożenia oświadczenia o wypowiedzeniu będzie przypadał w sobotę, nawet wtedy gdy regulaminy czasu pracy danego ubezpieczyciela będą przewidywać sobotę jako dzień wolny od pracy.

2. Wyrejestrowanie pojazdu mechanicznego

Zgodnie z art. 33 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, umowa ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych ulega rozwiązaniu z chwilą wyrejestrowania pojazdu mechanicznego. Jest to pierwsza przesłanka, która przewiduje rozwiązanie umowy ubezpieczenia przed upływem okresu, na który została zawarta. Dotyczy ona zarówno umów zawieranych na okres 12 miesięcy, jak również krótkoterminowych umów ubezpieczania OC.

Przesłanki wyrejestrowania pojazdu mechanicznego wskazane są natomiast w art. 79 ust. 1 ustawy - Prawo o ruchu drogowym. Zgodnie z tym przepisem pojazd podlega wyrejestrowaniu na wniosek jego właściciela, w przypadku :
  • przekazania pojazdu do przedsiębiorcy prowadzącego stację demontażu lub przedsiębiorcy prowadzącego punkt zbierania pojazdów, na podstawie zaświadczenia o demontażu pojazdu, o którym mowa w ust. 2 bądź w art. 24 ust. 1 pkt 2 lub art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 20 stycznia 2005 r. o recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji, albo równoważnego dokumentu wydanego w innym państwie;
  • kradzieży pojazdu, jeżeli jego właściciel złożył stosowne oświadczenie pod odpowiedzialnością karną za fałszywe zeznania;
  • wywozu pojazdu z kraju, jeżeli pojazd został zarejestrowany za granicą lub zbyty za granicę;
  • zniszczenia (kasacji) pojazdu za granicą;
  • udokumentowanej trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu bez zmiany w zakresie prawa własności;
  • przekazania niekompletnego pojazdu do przedsiębiorcy prowadzącego stację demontażu lub przedsiębiorcy prowadzącego punkt zbierania pojazdów, na podstawie zaświadczenia o przyjęciu niekompletnego pojazdu, o którym mowa w art. 25 ust. 1 lub art. 33 ust. 3 ustawy o recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji, albo równoważnego dokumentu wydanego w innym państwie.
Należy wyraźnie podkreślić, iż czasowe wycofanie pojazdu z ruchu, o którym mowa w art. 78a ustawy - Prawo o ruchu drogowym, nie powoduje rozwiązania się umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Aktualnie czasowe wycofanie pojazdu z ruchu uzasadnia jedynie zmniejszenie wysokości składki.

Stosownie do art. 8 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych w przypadku czasowego wycofania pojazdu z ruchu w rozumieniu art. 78a ustawy - Prawo o ruchu drogowym, skutkującego zmniejszeniem prawdopodobieństwa wypadku w okresie ubezpieczenia, zakład ubezpieczeń, na wniosek posiadacza pojazdu mechanicznego, jest obowiązany do proporcjonalnego obniżenia składki ubezpieczeniowej na okres czasowego wycofania pojazdu z ruchu.

W takiej sytuacji składka ubezpieczeniowa, po uwzględnieniu przysługujących posiadaczowi pojazdu mechanicznego zniżek składki, ulega obniżeniu nie mniej niż o 95%.

3. Odstąpienie od umowy w związku z niezarejestrowaniem pojazdu

Zgodnie z art. 33 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych umowa ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych ulega rozwiązaniu z dniem odstąpienia od umowy w przypadku określonym w art. 29 ust. 3. Art. 29 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych dopuszcza możliwość zawarcia umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych (dla pojazdu samochodowego, ciągnika rolniczego, motoroweru i przyczepu) przed zarejestrowaniem tego pojazdu.

W takiej sytuacji posiadacz pojazdu mechanicznego przed zawarciem umowy na żądanie ubezpieczyciela jest zobowiązany do przedstawienia zaświadczania o pozytywnym wyniku badania technicznego tego pojazdu lub wyciągu ze świadectwa homologacji albo odpisu decyzji zwalniającej z konieczności uzyskania homologacji na dany pojazd mechaniczny.

Jeżeli jednak pojazd ten nie zostanie zarejestrowany w terminie 30 dni od dnia zawarcia umowy, każda ze stron (zakład ubezpieczeń lub ubezpieczający) może odstąpić od umowy powiadamiając o tym na piśmie drugą stronę umowy. Rozwiązanie umowy w takim przypadku nastąpi z dniem doręczenia oświadczenia woli o odstąpieniu od umowy.
4. Wypowiedzenie umowy przez nabywcę pojazdu mechanicznego

Przesłanką rozwiązania umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych jest również oświadczenie nabywcy o wypowiedzeniu umowy w trybie art. 31 ust. 1 ustawy o ubezpieczenia obowiązkowych (art. 33 pkt 4 ustawy). Zgodnie z art. 31 ust. 1 tejże ustawy w razie zbycia pojazdu mechanicznego, którego posiadacz zawarł umowę ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, na nabywcę pojazdu przechodzą prawa i obowiązki zbywcy wynikające z tej umowy.

Umowa ubezpieczenia ulega rozwiązaniu z upływem okresu, na który została zawarta, chyba że nabywca wypowie ją przed upływem 30 dni od dnia nabycia pojazdu mechanicznego. W przypadku złożenia wypowiedzenia umowy w związku z nabyciem rozwiązuje się ona z upływem 30 dni następujących po dniu nabycia pojazdu mechanicznego. Uprawnienie, o którym mowa powyżej, nie dotyczy zmian we współwłasności pojazdu mechanicznego (współposiadaniu pojazdu). Nie dochodzi bowiem do zbycia pojazdu w rozumieniu tego przepisu.

Oświadczenie współwłaściciela o wypowiedzeniu umowy w trybie art. 31 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, który nabył pozostały udział (pozostałe udziały) w rzeczy, należy uznać za bezskuteczne.

Na gruncie obowiązywania powyższej przesłanki rozwiązania umowy zrodziły się różnice interpretacyjne dotyczące sytuacji, w której w czasie 30-dniowego terminu do wypowiedzenia uległa rozwiązaniu umowa ubezpieczenia, która istniała w chwili nabycia i doszło do zadziałania tzw. klauzuli prolongacyjnej - zawarcia kolejnej umowy na kolejne 12 miesięcy.

Zrodziły się wątpliwości, czy uprawnienie nabywcy pojazdu ulega proporcjonalnemu skróceniu do czasu obowiązywania umowy istniejącej w chwili nabycia pojazdu, czy też uprawnienie to odnosi się do każdej umowy obowiązującej w terminie 30 dni od dnia nabycia pojazdu mechanicznego.

Pierwszy pogląd oparty jest o gramatyczną interpretację przepisu art. 31 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych. Formułuje on wniosek, iż termin do wypowiedzenia wprawdzie liczony jest od dnia nabycia pojazdu mechanicznego, jednakże wypowiedzenie dotyczy wyłącznie umowy ubezpieczenia istniejącej w dniu nabycia pojazdu mechanicznego. Jeżeli umowa ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych uległa rozwiązaniu w terminie krótszym niż 30 dni od nabycia pojazdu, to przyjmuje się, że uprawnienie do wypowiedzenia ulega proporcjonalnemu skróceniu.

Argumentem uzasadniającym tak przyjętą interpretację jest stanowisko, iż nie można skutecznie wypowiedzieć umowy, która już wygasła, i trudno utrzymywać uprawnienie skoro prawo podmiotowe już nie istnieje. Dodatkowo, określone uprawnienie strony z nieistniejącego zobowiązania nie może być skutecznie przenoszone na nowe zdarzenie kreujące stosunek ubezpieczeniowy, gdyż żaden przepis prawa materialnego takiego skutku nie przewiduje.

Przyjęcie tego rodzaju wykładni oznaczałoby, że w razie nabycia pojazdu w ostatnim dniu udzielania ochrony możliwość wypowiedzenia umowy byłaby istotnie ograniczona, jeśli nie faktycznie wyłączona. Jednocześnie, przyjęcie wykładni literalnej skutkowałby nieuzasadnionym różnicowaniem sytuacji prawnej nabywców pojazdów mechanicznych w zależności od tego, w jakim dniu (w stosunku do okresu trwania ochrony ubezpieczeniowej) nabyli pojazd. Wydaję się jednak wysoce kontrowersyjne, ażeby ustawodawca zmierzał do osiągnięcia takiego skutku.

Istnieje również drugi pogląd, podzielany przez Rzecznika Ubezpieczonych, który mówi, iż nabywcy przysługuje pełny 30-dniowy termin do wypowiedzenia, nawet w sytuacji gdy pierwotna umowa, istniejąca w chwili sprzedaży wygasła przed jego upływem. W związku z czym uprawnienie to należy odnieść do kolejnej umowy ubezpieczenia, która została zawarta na skutek działania normy z art. 28 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych.

Pogląd ten uzasadniany jest stanowiskiem, iż brak jest przepisu, który wprost stanowiłby, iż uprawnienie odnosi się tylko i wyłącznie do istniejącej umowy w chwili jej sukcesji poprzez nabycie pojazdu, i że 30-dniowy termin ulega proporcjonalnemu skróceniu w sytuacji jej wcześniejszego wygaśnięcia.

Wykładania celowościowa tego przepisu prowadzi do wniosku, iż celem racjonalnego ustawodawcy było przyznanie nabywcy uprawnienia do wypowiedzenia umowy ubezpieczenia OC obowiązującej w okresie 30-dniowego terminu od dnia nabycia pojazdu mechanicznego, również tej, która została zawarta wskutek działania klauzuli prolongacyjnej wskazanej w art. 28 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych.

Na tle występujących różnić interpretacyjnych w omawianej sprawie należy jednak wskazać, że stanowisko strony umowy ubezpieczenia o tym, że umowa nie została wypowiedzenia skutecznie, nie jest wiążące dla drugiej strony stosunku ubezpieczeniowego. Nie rodzi automatycznego skutku w postaci obowiązku zapłaty składki. Jeżeli ubezpieczający jest obiektywnie przekonany o dokonaniu skutecznego wypowiedzenia i o słuszności stanowiska, że termin 30 dni od dnia nabycia pojazdu mechanicznego dotyczy każdej umowy obowiązującej w tym czasie, to istnieją instytucje prawne pozwalające uchylić się od wezwania zakładu ubezpieczeń do zapłaty składki.

W tym celu można wnieść, na podstawie art. 189 k.p.c., powództwo do sądu o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego (umowy ubezpieczenia OC) z uwagi na złożone (doręczone) oświadczenie o wypowiedzeniu umowy w trybie art. 31 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych. Również w przypadku skierowania pozwu o zapłatę składki, strona pozwana w sprzeciwie od wydanego wyroku nakazowego może podnieść zarzut bezzasadności roszczenia z uwagi na fakt nieistnienia umowy. Wówczas, sąd po uwzględnieniu sprzeciwu i przeprowadzeniu rozprawy orzeknie o istnieniu lub nieistnieniu przedmiotowego zobowiązania.

Praktyka wskazuje także, iż dla danego pojazdu w danym roku kalendarzowym zawierane jest kilka umów obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Zjawisko to często występuje, gdy dany pojazd mechaniczny jest w krótkim okresie czasu przedmiotem wielokrotnego obrotu, a każdy z kolejnych nabywców zawiera dla tego pojazdu mechanicznego umowę ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych.

W takich sytuacjach  nabywca pojazdu mechanicznego często nie wie, że dla danego pojazdu jest zawarta inna umowa (zawarte inne umowy) ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Powstaje zatem zasadne pytanie, co się dzieje w sytuacji, gdy nabywca pojazdu mechanicznego przy zachowaniu należytej staranności nie wiedział lub nie mógł się dowiedzieć, że dla nabywanego pojazdu mechanicznego zawarta jest inna umowa ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, nie wypowiedział jej (bo nie mógł wypowiedzieć) w trybie art. 31 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, składka za tę umowę była opłacona w pełnej wysokości i doszło następnie do działania klauzuli prolongacyjnej, a nabywca zawarł umowę obowiązkowego ubezpieczenia OC z innym zakładem ubezpieczeń.

Od strony teoretycznoprawnej mamy do czynienia nie tylko z tzw. podwójnym ubezpieczeniem OC, ale również z potencjalnym roszczeniami regresowymi względem zbywcy pojazdu mechanicznego. Pytanie, czy w takiej sytuacji ubezpieczający - nabywca pojazdu, poza instytucją zwolnienia z długu, będzie mógł się skutecznie uchylić od zapłaty składki za tą pierwszą umowę.

Wydaję się, iż w takiej sytuacji istnieje możliwość kontestowania ewentualnego wezwania do zapłaty na podstawie zarzutu opartego na art. 5 k.c. tj., zarzutu nadużycia prawa podmiotowego przez wierzyciela poprzez żądanie zapłaty składki w sytuacji obiektywnej braku świadomości przez dłużnika udzielania ochrony ubezpieczeniowej. Skuteczna możliwość uchylenia od zapłaty składki, w oparciu o powyższą podstawę prawną i faktyczną, byłaby możliwa dopiero w postępowaniu sądowym.

5. Wypowiedzenie umowy przez właściciela pojazdu mechanicznego w związku z uzyskaniem posiadania pojazdu mechanicznego

Przesłanką rozwiązania umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych stosownie do art. 33 pkt 4 ustawy jest również wypowiedzenie tej umowy przez właściciela samoistnego pojazdu mechanicznego w sytuacji, gdy posiadacz zależny (najemca, korzystający z pojazdu na podstawie umowy użyczenia), który zawarł umowę ubezpieczenia OC utracił tytuł do posiadania tego pojazdu i doszło do przeniesienia posiadania na rzecz właściciela pojazdu.

W takim przypadku (analogicznie jak w sytuacji zbycia pojazdu mechanicznego) umowa ubezpieczenia zawarta przez dotychczasowego posiadacza pojazdu mechanicznego ulega rozwiązaniu z upływem czasu, na który została zawarta, chyba że właściciel pojazdu wypowie ją przed upływem 30 dni od dnia przejścia posiadania pojazdu na rzecz właściciela. W razie wypowiedzenia umowy, rozwiązuje się ona z upływem 30 dni od dnia przejścia posiadania pojazdu mechanicznego na rzecz właściciela.
6. Chwila udokumentowania trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu mechanicznego w okolicznościach niepowodujących zmiany posiadacza

Zgodnie z art. 33 pkt 5 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych umowa ubezpieczenia ulega rozwiązaniu z chwilą udokumentowania trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu mechanicznego w okolicznościach niepowodujących zmiany posiadacza, z uwzględnieniem art. 79 ust. 1 pkt 5 ustawy - Prawo o ruchu drogowym.

Dodatkowo, zgodnie z art. 41 ust. 1 pkt 2 ustawy, zwrot składki za niewykorzystany okres ubezpieczenia przysługuje, z zastrzeżeniem ust. 2, w przypadku wyrejestrowania pojazdu mechanicznego lub udokumentowania trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu mechanicznego w okolicznościach niepowodujących zmiany posiadacza, z uwzględnieniem art. 79 ust. 1 pkt 5 ustawy - Prawo o ruchu drogowym.

Ustawodawca wyraźnie odróżnił przesłankę rozwiązania umowy, jaką jest wyrejestrowanie pojazdu, od trwałej i zupełnej utraty posiadania w okolicznościach nie powodujących zmiany posiadacza (właściciela), choć od strony administracyjnoprawnej okoliczność ta stanowi podstawę do wyrejestrowania pojazdu. Ustawodawca przyjął założenie, iż nie ma powodu do istnienia ochrony, jak również obowiązku posiadania ubezpieczenia w okresie pomiędzy chwilą udokumentowania trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu, a dniem wyrejestrowania pojazdu.

Doszłoby bowiem do sytuacji, w której zakład ubezpieczeń udzielałby ochrony, zaś ubezpieczający byłby zobowiązany do zapłaty składki za okres, w którym brak było przedmiotu ubezpieczenia.

Zakresem dyspozycji z art. 33 pkt 5 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych objęte jest więc udokumentowanie chwili :
  • trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu mechanicznego w okolicznościach niepowodujących zmiany posiadacza; lub
  • trwałej i zupełnej utraty posiadania bez zmian w zakresie prawa własności.
Przedmiotowe rozróżnienie nastąpiło, gdyż zarejestrowanie i wyrejestrowanie pojazdu powiązane jest na gruncie ustawy - Prawo o ruchu drogowym z kwestią własności. Zaś na gruncie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, obowiązek obowiązkowego ubezpieczenia OC wiązany jest z faktem posiadania pojazdu mechanicznego.

W praktyce ubezpieczeniowej nie ma jednolitego stanowiska, czy przekazanie uszkodzonego w wypadku drogowym pojazdu (którego stopień uszkodzeń został zakwalifikowany jako szkoda całkowita) do stacji demontażu i uzyskanie z powyższego faktu zaświadczenia mieści się w zakresie pojęcia „trwała i zupełna utrata posiadania w okolicznościach nie powodujących zmiany posiadacza". Można spotkać się z opinią, iż w takiej sytuacji chwilą rozwiązania umowy będzie nie art. 33 pkt 5, lecz dzień wyrejestrowania pojazdu mechanicznego (art. 33 pkt 2 ustawy).

Stanowisko to oparte na wniosku, że skoro w ustawie - Prawo o ruchu drogowym, ustawodawca rozróżnił przesłanki wyrejestrowania pojazdu mechanicznego w postaci przekazania pojazdu do demontażu (art. 79 ust. 1 pkt 1) od trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu mechanicznego (art. 79 ust. 1 pkt 5) to ta pierwsza okoliczność nie mieści się w zakresie pojęciowym trwałej i zupełnej utraty posiadania.

W sytuacji przekazania uszkodzonego (zniszczonego) pojazdu mechanicznego do demontażu należy przyjąć, że dniem rozwiązania umowy jest dzień wyrejestrowania pojazdu. Interpretacja ta nie jest jednak oparta na wykładni desygnatów pojęć z art. 33 pkt 5 ustawy, lecz na ocenie zastosowanej techniki legislacyjnej w przepisie art. 79 ust. 1 ustawy - Prawo o ruchu drogowym co do przesłanek wyrejestrowania pojazdu mechanicznego.

Odmienny pogląd[4] opowiada się za jednak uznaniem, że w zakresie pojęcia „trwała i zupełna utrata posiadania" mieści się przekazanie pojazdu mechanicznego do stacji demontażu w celu odzysku lub recyklingu. Stanowisko to można uzasadnić następującymi względami. Przez pojęcie trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu mechanicznego w okolicznościach niepowodujących zmiany posiadacza należy rozumieć bezpowrotną utratę lub zniszczenie pojazdu lub co najmniej jego zasadniczych elementów, na podstawie których możliwa byłaby jego identyfikacja.

Utrata ta może być wynikiem zniszczenia rzeczy (pojazdu) lub zdarzenia losowego (np. zatopienie pojazdu). Zniszczenie rzeczy (pojazdu) to całkowite unicestwienie rzeczy (np. spalenie się pojazdu, całkowite zniszczenie pojazdu wskutek wypadku drogowego) albo jej likwidacja (demontaż), bądź też utrata przez rzecz najistotniejszych cech użytkowych. Przyczyną zniszczenia rzeczy (pojazdu) może być zaistnienie jakieś gwałtownej przyczyny zewnętrznej, różnorodnych działań i zdarzeń, to jest zarówno działania właściciela rzeczy, osób trzecich, innych rzeczy, jak też działania sił przyrody.
Demontaż pojazdu zakłada działanie celowe (z reguły właściciela pojazdu), ukierunkowane na jego całkowitą likwidację przy użyciu specjalnie do tego celu przystosowanego sprzętu. Demontaż pojazdu jest równoznaczny z całkowitym zniszczeniem rzeczy, niezależnie od faktu, iż jej części składowe mogą być następnie przedmiotem obrotu.

Dalej idąc, należy wskazać, iż przekazanie uszkodzonego (zniszczonego) pojazdu mechanicznego nie przenosi własności do pojazdu mechanicznego. Wydaję się również, iż trudno kwalifikować powyższą okoliczność jako zmianę posiadania w rozumieniu art. 366 k.c. Po stronie posiadacza następuje wprawdzie utrata posiadania w zakresie corpus possesionis (fizycznego władania rzeczą), z faktycznym wyłączeniem roszczeń windykacyjnych lub posesoryjnych.

Cel ustawy o recyklingu pojazdów wycofanych z eksploatacji powoduje jednak, iż po stronie przedsiębiorcy prowadzącego stację demontażu nie zaistnieje element posiadania w postaci animus rem sibi habendi (tj. zamiar posiadania rzeczy przez przedsiębiorcę jako konieczną przesłankę zaistnienia posiadania w rozumieniu art. 366 k.c.), zaś przeprowadzone następczo czynności demontażu prowadzą do całkowitej likwidacji pozostałości z rzeczy. Innymi słowy nie dochodzi również do zmiany posiadania.

Po stronie przedsiębiorcy prowadzącego stację demontażu nie zostaną spełnione łącznie 2 przesłanki posiadania - corpus i animus.

Powyżej przedstawione argumenty skłaniają więc do uznania, że przekazanie uszkodzonego (zniszczonego) pojazdu do stacji demontażu wyczerpuje przesłanki trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu mechanicznego w okolicznościach nie powodujących zmiany posiadacza. Podstawą prawną rozwiązania umowy będzie art. 33 pkt 5 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, zaś chwilą udokumentowania tej okoliczności będzie dzień uzyskania zaświadczenia o przekazaniu pojazdu do stacji demontażu.

Przyjęcie odrębnego stanowiska oznaczałoby petryfikację sytuacji, w której istnieje obowiązek posiadania ubezpieczenia OC i zobowiązanie do zapłaty składki pomimo nieistnienia pojazdu mechanicznego.

7. Upływ 3 miesięcy od dnia ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń (art. 33 pkt 6 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych)

Zgodnie z art. 33 pkt 6 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowy do rozwiązania umowy ubezpieczenia OC dochodzi również z upływem 3 miesięcy od dnia ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń, z zastrzeżeniem art. 474 i art. 476 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze. Umowa ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych nie ulegnie rozwiązaniu, jeśli kurator ustanowiony przez sąd upadłościowy dla reprezentowania interesów ubezpieczających zawrze umowę o przeniesienie portfela umów obowiązkowego ubezpieczenia OC (art. 472 § 2 Prawa upadłościowego).

8. Odstąpienie przez konsumenta od umowy zawieranej na odległość

Implementacja w ustawie o ochronie praw konsumentów dyrektywy 2020/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. dotyczącej sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość oraz zmieniającej dyrektywę Rady 90/619/EWG oraz dyrektywy 97/7/WE i 98/27/WE[5], przyznała konsumentom, zawierającym umowy ubezpieczenia na odległość, szczególne uprawnienia.

Od dnia 25 sierpnia 2004 r. na podstawie art. 16c ust. 2 wyżej przywołanej ustawy, konsument, który zawarł umowę ubezpieczenia na odległość, może odstąpić od niej bez podania przyczyn, składając stosowne oświadczenie na piśmie, w terminie 30 dni od dnia zawarcia umowy lub jeśli jest termin późniejszy, potwierdzenia na piśmie lub za pomocą innego statecznego nośnika informacji (np. CD-ROM, DVD), informacji dotyczących umowy ubezpieczenia wskazanych w art. 16c ustawy.

Na tle przedmiotowej przesłanki rozwiązania umowy ubezpieczenia, w praktyce stosowania prawa, powstały istotne różnie interpretacyjne w przedmiocie oceny dopuszczalności jej stosowania na gruncie umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych. Można w tej materii przedstawić dwa przeciwstawne stanowiska.

Pierwsze stanowisko opowiada się za niedopuszczalnością odstąpienia od umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych w trybie art. 16c ust. 2 ustawy o ochronie praw konsumentów. Stanowisko to oparte jest na twierdzeniu, że zamknięty katalog przesłanek rozwiązania umowy, o których mowa w art. 33 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, nie pozwala na rozwiązanie umowy ubezpieczenia OC zawartej na odległość w tym trybie. Gdyby racjonalny ustawodawca zdecydował się na powyższe rozwiązanie to wprowadziłby je do katalogu z art. 33 ustawy. Skoro przesłanka ta nie została objęta zamiarem ustawodawcy to nie ma zastosowania do umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów.

Wsparciem dla tego poglądu jest również literalna egzegeza art. 40 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, w świetle którego odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń, wynikająca z umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, ustaje z chwilą rozwiązania umowy w przypadkach określonych w art. 33. Nieuregulowanie w tym przepisie aktu ustania ochrony od dnia doręczenia oświadczenia o odstąpieniu w trybie art. 16c ust. 2 ustawy o ochronie praw konsumentów, przesądza dodatkowo o niedopuszczalności stosowania tej instytucji do umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC.

Powyższe stanowisko uzupełnianie jest również zastosowaniem używanej w procesie wykładni prawa reguły kolizyjnej typu lex posteriori derogat legi priori (prawo późniejsze uchyla prawo wcześniejsze). Przyjęto, że jeżeli ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych weszła w życie później niż ustawa o ochronie praw konsumentów i we własny sposób uregulowała przesłanki rozwiązania umowy ubezpieczenia OC to również z uwagi na wynik (skutek) tej reguły kolizyjnej niedopuszczalne jest odstąpienie od umowy ubezpieczenia OC na podstawie art. 16c ust. 2 ustawy o ochronie praw konsumentów.

W tym miejscu należy wskazać na pewną błędność tego twierdzenia, ponieważ art. 16c ustawy o ochronie praw konsumentów wszedł w życie z dniem 25 sierpnia 2004 r., zaś ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych z dniem 1 stycznia 2004 r. Porównywanie więc daty wejścia w życie całych aktów normatywnych dla uzasadnienia niestosowania prawa odstąpienia dla umów ubezpieczenia OC w oparciu o powyższą regułę kolizyjną, i w oderwaniu od faktu nowelizacji ustawy z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie praw konsumentów w tym obszarze, należy uznać za zabieg nie tylko nietrafny, ale i istotnie osłabiający tak przyjętą interpretację.

W praktyce ubezpieczeniowej istnieje jednak przeciwstawny pogląd, który prezentowany jest nie tylko przez część przedstawicieli doktryny prawa, ale również przez instytucje oraz organy nadzoru nad rynkiem ubezpieczeniowym i ochrony praw konsumentów tj., przez Rzecznika Ubezpieczonych, Komisję Nadzoru Finansowego (KNF) oraz Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK). Pogląd ten jednoznacznie uznaje, że art. 16c ust. 2 ustawy o ochronie praw konsumentów ma zastosowanie do umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, która została zawarta na odległość. Wprawdzie opierany jest częściowo na nieco odmiennych argumentach, ale co najważniejsze, jest tożsamy w skutkach.

Zdaniem P. Filipiaka[6] należy opowiedzieć się za stosowaniem ustawy o ochronie praw konsumentów w zakresie prawa odstąpienia od umowy ubezpieczenia OC, która została zawarta na odległość. Taki wniosek zgodny jest z przyjętym zakresem wdrożeniem dyrektywy 2002/65/WE oraz z wykładnią funkcjonalną, opartą na przyznaniu prymatu wartości wzmożonej ochrony praw konsumentów, nad ochroną praw poszkodowanych, których interesy zostały dodatkowo zabezpieczone poprzez instytucję UFG, gdyby po odstąpieniu umowy zawartej na odległość, posiadacz pojazdu nie zawarłby umowy i w związku z ruchem jego pojazdu zostałaby wyrządzona szkoda.

W świetle stanowiska KNF uprawnienie, o którym mowa w art. 16c ust. 2 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, powinno mieć zastosowanie w przypadku umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, która została zawarta na odległość[7]. W opinii KNF nawet jeśli przepisy polskiego prawa krajowego nie dają jednoznacznej odpowiedzi, czy uprawnienie takie ubezpieczającym przysługuje, należy odwołać się do wykładni „prowspólnotowej", wynikającej z jednej z fundamentalnych zasad prawa wspólnotowego jaką jest zasada lojalności. W przedmiotowej sytuacji rezultatem zastosowania takiej wykładni będzie przyznanie regulacji o ochronie praw konsumentów pierwszeństwa w zastosowaniu przed przepisami ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych.

Rzecznik Ubezpieczonych, w toku rozpoznawania skarg w sprawach indywidualnych i w wystąpieniach kierowanych do organów nadzoru nad rynkiem ubezpieczeniowym i ochrony praw konsumentów, również zajmuje stanowisko o dopuszczalności stosowania uprawnienia konsumenta do odstąpienia od umowy ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, która została zawarta na odległość, w trybie i na zasadach określonych w ustawie o ochronie praw konsumentów.

Stanowisko Rzecznika Ubezpieczonych oparte jest na wynikach zastosowanych w procesie wykładni reguł kolizyjnych lex posteriori derogat legi priori (prawo późniejsze uchyla wcześniejsze) oraz lex specialis derogat legi generali (przepis szczególny uchyla przepis ogólny). Sięgnięcie do tych reguł wynika z przyjęcia założenia o istnieniu kolizji pomiędzy ustawą o ochronie praw konsumentów i ustawą o ubezpieczeniach obowiązkowych, przejawiającej się w tym, że art. 33 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych przewiduje możliwość rozwiązania umowy tylko w przypadkach w nim wskazanych (nie zezwala na rozwiązanie umowy z innych przyczyn niż w nim wskazane), zaś art. 16c ust. 2 ustawy o ochronie praw konsumentów zezwala na odstąpienie od umowy ubezpieczenia zawartej na odległość, a więc normuje zdarzenie, które nie zostało uregulowane na gruncie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych.

Jeżeli chodzi o pierwszą regułę kolizyjną to Rzecznik Ubezpieczonych wskazuje, że uprawnienie, o którym mowa w art. 16c ust. 2 ustawy o ochronie praw konsumentów, weszło w życie z dniem 25 sierpnia 2004 r., zaś ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych ma zastosowanie do umów zawieranych od dnia 1 stycznia 2004 r. Tak więc w świetle powyższej reguły kolizyjnej art. 16c ustawy o ochronie praw konsumentów jest regulacją późniejszą i w związku z tym ma pierwszeństwo w zastosowaniu do umów ubezpieczania OC posiadaczy zawieranych na odległość.

Wynikiem zastosowania drugiej reguły kolizyjnej jest uznanie przez Rzecznika Ubezpieczonych, iż ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych jest regulacją ogólną w stosunku do ustawy o ochronie praw konsumentów. Konkluzja tego rodzaju wynika z porównania zakresu przedmiotowego art. 1 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych i art. 16c ustawy o ochronie praw konsumentów.

Ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych dotyczy wszelkich umów obowiązkowego ubezpieczenia, zaś art. 16c ustawy o ochronie praw konsumentów dotyczy jedynie umów ubezpieczenia zawartych na odległość. Stosując więc wnioskowane lex specialis derogat legi generali, Rzecznik Ubezpieczonych przyznał pierwszeństwo w stosowaniu art. 16c ust. 2 ustawy o ochronie praw konsumentów jako przepisu szczególnego względem ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, i tym samym dopuszczalność odstąpienia od umowy ubezpieczenia OC, zawartej na odległość w tym trybie.

Wyniki zastosowania powyższych reguł kolizyjnych skłoniły Rzecznika Ubezpieczonych do zajęcia formalnego stanowiska o dopuszczalności odstąpienia od umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, która została zawarta na odległość na podstawie przepisów ustawy o ochronie praw konsumentów.

Stanowisko Rzecznika Ubezpieczonych w omawianym obszarze zostało podzielone przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów[8]. Także Prezes UOKiK zajął stanowisko, iż w świetle obowiązujących przepisów, konsumentowi przysługuje prawo do odstąpienia od umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, w przypadku zawarcia takiej umowy na odległość.


Paweł Wawszczak
Biuro Rzecznika Ubezpieczonych








Literatura:

1) Z. Brodecki, M. Serwach, Prawo Ubezpieczeń Gospodarczych. Komentarz, Zakamycze 2005.

2) S. Rogowski (red.), Ubezpieczenia Komunikacyjne, Poltext, Warszawa 2008.


Przypisy:

[1] Dz. U. z 2003 r., nr 124, poz. 1152 z późn. zm. (dalej: ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych).

[2] Dz. U. z 2000 r., nr 22, poz. 271 z późn. zm. (dalej: ustawa o ochronie praw konsumentów).

[3] Dz. U. z 1951 r., nr 4, poz. 28.

[4] Zob. S. Rogowski (red.), Ubezpieczenia komunikacyjne, Poltext, Warszawa 2006, s. 54.

[5] Dz. Urz. L. 271 09/10/2002 P 0616-0024 begin_of_the_skype_highlighting              0616-0024      end_of_the_skype_highlighting.

[6] Por. P. Filipiak, Dopuszczalność odstąpienia przez konsumenta od umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych zawartej na odległość, Prawo Asekuracyjne nr 1 (58) 2009.

[7] Stanowisko to zostało przedstawione w piśmie KNF do Rzecznika Ubezpieczonych z dnia 8 września 2009 r. (znak: DPP/023/591/4/09/BW).

[8] Pismo Prezesa UOKiK do Rzecznika Ubezpieczonych z dnia 9 kwietnia 2009 r. (znak DDK-076-33/09/SN).